Maniffesto RPS ar gyfer Etholiad Cymru 2026

Cyd-destun:

• Mae adweithiau niweidiol i feddyginiaethau rhagnodedig yn cyfrif am 11% o dderbyniadau ysbyty oedolion heb eu cynllunio, gan godi i 18% mewn rhai ysbytai, gan gymryd 1-2% o gyllideb y GIG.¹
• Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn nodi, hyd at 2026, y bydd 132,000 o bobl hŷn yn cwympo fwy nag unwaith yn eu cartref eu hunain bob blwyddyn, gyda 8,100 yn dioddef anaf difrifol ac yn gorffen yn yr ysbyty.²
• Mae aml-fferylliaeth (polypharmacy) yn cynyddu’r risg o gwympo yn sylweddol, gyda phobl hŷn sy’n cymryd 10 neu fwy o feddyginiaethau â risg o 14.8% o gwympo, o’i gymharu â dim ond 1.5% o’r rhai nad ydynt ar unrhyw feddyginiaeth.³

Sut i weithredu

Sicrhau bod arbenigedd meddyginiaethau fferyllfa yn ganolog i wasanaethau eiddilwch (frailty) amlddisgyblaethol ar draws pob bwrdd iechyd.

Buddion

• Yn lleihau derbyniadau ysbyty posibl neu debygol
• Yn sicrhau diogelwch meddyginiaethau rhagnodedig i’r claf
• Yn monitro cleifion am unrhyw sgîl-effeithiau posibl o’u meddyginiaethau
• Yn cefnogi cleifion i lynu wrth eu trefn feddyginiaeth rhagnodedig
• Yn helpu i reoli aml-fferyllfa, lle mae cleifion yn cymryd meddyginiaethau lluosog
• Yn optimeiddio’r defnydd o feddyginiaethau i wella canlyniadau cleifion
• Yn arwain at gyfleoedd ar gyfer cyngor ar ffordd o fyw a rhagnodi cymdeithasol
• Yn cynnwys cleifion mewn penderfyniadau am eu meddyginiaeth, gan sicrhau bod eu safbwyntiau a’u pryderon yn cael eu clywed a’u trin.

Sut i weithredu

Sefydlu protocolau atgyfeirio ffurfiol sy’n caniatáu i fferyllwyr atgyfeirio cleifion yn uniongyrchol at wasanaethau eraill a’u galluogi i ofyn am brofion syml trwy lwybrau cleifion y cytunwyd arnynt pan fo atgyfeirio at feddyg teulu yw’r llwybr mwyaf priodol.

Buddion

• Yn monitro cleifion am unrhyw sgîl-effeithiau posibl o’u meddyginiaethau
• Yn cefnogi cleifion i lynu wrth eu cyfundrefn feddyginiaeth ragnodedig
• Yn galluogi diagnosis ac ymyrraeth gynharach
• Yn gwneud mwy o ddefnydd o hygyrchedd fferyllfeydd cymunedol – yn enwedig mewn ardaloedd mwy difreintiedig
• Yn helpu i frwydro yn erbyn y gyfraith gofal gwrthdro (inverse care law) – gan sicrhau bod unigolion sy’n llai tebygol o ymgysylltu â’r system iechyd ehangach yn cael eu dal ac yn derbyn gofal yn gynharach
• Yn gwella effeithlonrwydd ac yn gwella mynediad at driniaeth ac yn lleihau llwyth gwaith meddygon teulu
• Yn defnyddio sgiliau fferyllwyr trwy ddefnyddio eu galluoedd clinigol.

Sut i weithredu

Codi proffil adrodd ar ddiogelwch meddyginiaethau ac adweithiau niweidiol i gyffuriau ar draws y GIG; gan sicrhau bod digwyddiadau sy’n gysylltiedig â meddyginiaethau yn cael eu hadrodd a’u gweithredu i wella diogelwch cleifion ac osgoi digwyddiadau ailadroddus.

Buddion

• Yn lleihau’r risg o gamgymeriadau meddyginiaeth ac adweithiau niweidiol yn cael eu hailadrodd.
• Yn galluogi gweithredu arfer da/mesurau ataliol ‘unwaith i Gymru’.
• Yn galluogi dysgu o gamgymeriadau meddyginiaeth ‘unwaith i Gymru’.
• Yn y pen draw, yn lleihau nifer yr achosion o gamgymeriadau sy’n gysylltiedig â meddyginiaeth a brofir gan gleifion yng Nghymru.

Cyd-destun

• Yn 2023-24, roedd cyfanswm cost net cynhwysion yr holl eitemau a ragnodir trwy feddygfeydd teulu yng Nghymru ac a ddosberthir yn y gymuned ychydig dros £704 miliwn, sy’n cyfateb i £214.10 fesul claf sydd wedi’i gofrestru gyda meddyg teulu yng Nghymru⁴. Dylid pwysleisio mai dim ond meddyginiaethau a ragnodir mewn lleoliadau gofal sylfaenol y mae’r ffigurau hyn yn eu cyfrif. Bydd gwariant fferyllol ychwanegol sylweddol o fewn ysbytai, ond nid oes data manwl ar gael yn rhwydd.
• Ar draws Cymru, amcangyfrifir bod gwerth £21.6 miliwn o feddyginiaethau rhagnodedig yn cael eu gwastraffu bob blwyddyn⁵
• Er bod data penodol ar gyfer GIG Cymru yn gyfyngedig, mae amcangyfrifon gan GIG Lloegr yn awgrymu bod meddyginiaethau’n cyfrif am tua 25% o gyfanswm ôl troed carbon y GIG.⁶
• AMae ymwrthedd i wrthficrobiaid (AMR) yn un o’r prif fygythiadau iechyd cyhoeddus byd-eang a nodwyd gan Sefydliad Iechyd y Byd. Wedi’i achosi gan gamddefnyddio a gor-ddefnyddio gwrthficrobiaid, mae AMR yn peryglu enillion meddygaeth fodern trwy wneud heintiau’n anoddach i’w trin a gweithdrefnau fel llawdriniaeth, toriadau Cesaraidd, a chemotherapi canser yn llawer mwy peryglus.⁷
• Mae meddygyniaethau, gan gynnwys gwrthfiotigau, gwrthiselyddion, a hormonau, yn cael eu canfod fwyfwy mewn dyfrffyrdd a thir fferm oherwydd ysgarthiad dynol a prosesau trin dŵr gwastraff annigonol, ac maen nhw’n peri risgiau sylweddol i iechyd pobl, anifeiliaid a’r amgylchedd.⁸

Sut i weithredu

Gwella ymwybyddiaeth y cyhoedd o effaith gwastraff meddyginiaeth a gwaredu amhriodol drwy fuddsoddi mewn adnoddau sy’n wynebu’r cyhoedd ac annog gweithwyr gofal iechyd proffesiynol i hysbysu ac addysgu cleifion ym mhob cyswllt.

Buddion

• Yn lleihau gwariant y GIG ar feddyginiaethau – sy’n cyfrif am tua 10% o’r gyllideb iechyd
• Yn lleihau allyriadau carbon y GIG – tua 25% ohono’n cael ei briodoli i feddyginiaethau
• Yn gwella annibyniaeth cleifion ar eu meddyginiaeth eu hunain
• Yn mynd i’r afael â gwrthsefyll gwrthficrobaidd
• Yn annog cleifion i archebu’r hyn sydd ei angen arnynt yn unig (wedi’i annog gan Ap GIG Cymru)
• Yn lleihau ‘stock-pilling’ a niwed posibl o feddyginiaethau ‘sydd wedi mynd heibio’ (out of date) yn cael eu defnyddio
• Yn lleihau gwaredu amhriodol (e.e. fflysio neu daflu i lawr y sinc) sy’n niweidio ein hamgylchedd).

Sut i weithredu

Fel yr awgrymwyd yn flaenorol, cynyddu amlder adolygiadau meddyginiaethau dan arweiniad fferyllwyr ar gyfer cleifion sy’n cymryd sawl meddyginiaeth.

Buddion

• Yn lleihau gwariant y GIG ar feddyginiaethau – sydd ar hyn o bryd yn cyfrif am tua 10% o gyllideb iechy
• Yn lleihau allyriadau carbon y GIG – mae tua 25% ohonynt yn cael eu priodoli i feddyginiaethau. 
• Yn hyrwyddo rhagnodi gwerth gorau
• Yn nodi a oes angen i’r claf fod ar ei holl feddyginiaethau cyfredol o hyd
• Yn arwain at ddad-ragnodi pan fo’n briodol.

Sut i weithredu

Hyrwyddo arloesedd drwy gefnogi ymchwil a mentrau sy’n:

• Integreiddio data amgylcheddol i’r broses ragnodi
• Archwilio ailddefnyddio meddyginiaethau’n ddiogel
• Ac atal llygredd fferyllol afonydd, moroedd a thir fferm.

Buddion

Gallai roi cyfeiriad datblygiadau yn y dyfodol a allai:

• Galluogi’r feddyginiaeth sydd â’r effaith amgylcheddol isaf i fod yn ddewis cyntaf pan fydd gan feddyginiaethau lluosog effeithiolrwydd clinigol cyfatebol
• Lleihau lefel y gwastraff o’r amcangyfrif o 250 tunnell o feddyginiaethau presgripsiwn nas defnyddiwyd a ddychwelir i fferyllfeydd yng Nghymru bob blwyddyn
• Caniatáu meddyginiaethau nas defnyddiwyd a ddosberthir ond a ganfuwyd eu bod yn dal i fod yn effeithiol yn glinigol ac yn ddiogel i’w defnyddioLleihau llygredd dŵr fferyllol – gall hyd yn oed symiau bach effeithio ar natur a bywyd morol
• Mynd i’r afael â ymwrthedd gwrthficrobaidd.

Cyd-destun

• Datgelodd arolwg lles y gweithlu fferyllfa yn 2024 fod 88% o’r gweithlu fferyllfa yng Nghymru mewn perygl o losgi allan⁹
• Canfu’r arolwg hefyd fod 73% o’r ymatebwyr wedi nodi nad oedd digon o amser dysgu wedi’i ddiogelu yn ystod oriau gwaith, gyda 46% yn nodi cydbwysedd gwael rhwng bywyd a gwaith o ganlyniad.
• Ar 31 Mawrth 2024, roedd 689 o fferyllfeydd cymunedol yng Nghymru, gostyngiad o 19 (2.7%) o’i gymharu â’r flwyddyn flaenorol.¹⁰
• Mae Iechyd a Gofal Digidol Cymru wrthi’n cyflwyno ei ‘Rhaglen Meddyginiaethau Digidol’ a’i brosiect i ddigideiddio sut mae meddyginiaethau’n cael eu rhagnodi, eu dosbarthu, eu gweinyddu, a sut mae cofnodion yn cael eu rhannu ar draws pob lleoliad gofal. Ei nod yw cefnogi gofal mwy diogel, mwy effeithlon, a chydgysylltiedig drwy ddisodli prosesau papur â systemau digidol.¹¹

Sut i weithredu

Sicrhau bod cynlluniau swyddi fferyllwyr yng Nghymru yn cynnwys amser neilltuedig ar gyfer hyfforddiant, addysgu ac ymchwil.

Buddion

• Yn hyrwyddo cydbwysedd iach rhwng bywyd a gwaith sydd yn y pen draw yn arwain at well gofal i gleifion. Yn gwneud gyrfa mewn fferylliaeth yng Nghymru yn fwy deniadol – gan gefnogi cadw a recriwtio’r gweithlu.
• Yn galluogi datblygu sgiliau (yn enwedig mewn presgripsiynu).
• Yn galluogi datblygu rolau newydd ac yn meithrin gallu pellach o fewn timau amlddisgyblaethol.

Sut i weithredu

Cydnabod y pwysau difrifol ar fferyllfeydd cymunedol ac ymrwymo i adolygu’r fformiwla ariannu i alluogi cynaliadwyedd a thwf gwasanaethau clinigol.

Buddion

• Yn gwrthdroi’r duedd o gau fferyllfeydd
• Yn sicrhau bod cleifion yn parhau i elwa o arbenigedd fferyllwyr cymunedol
• Yn annog darparu gofal yn agosach at adref
• Yn galluogi mynediad cyfartal at ofal – yn enwedig mewn ardaloedd gwledig ac ardaloedd o amddifadedd uchel
• Yn hwyluso datblygiad parhaus gwasanaethau clinigol sy’n hyfyw yn ariannol.

Sut i weithredu

Parhau i ddatblygu’r seilwaith digidol o amgylch defnyddio meddyginiaethau drwy sicrhau bod gweithredu presgripsiynu electronig a chofnod meddyginiaethau a rennir yn cael ei gwblhau.

Buddion

• Yn lleihau amseroedd aros am bresgripsiynau a’r potensial ar gyfer presgripsiynau papur ‘coll’
• Yn gwella diogelwch cleifion trwy leihau gwallau meddyginiaeth
• Yn galluogi gwneud penderfyniadau gwell trwy roi hanesion meddyginiaeth cynhwysfawr i glinigwyr
• Yn symleiddio llif gwaith ar gyfer gweithwyr gofal iechyd proffesiynol, gan leihau beichiau gweinyddol
• Yn hwyluso cyfathrebu mwy effeithlon rhwng timau gofal sylfaenol, eilaidd a chymunedol
• Yn dileu effaith amgylcheddol presgripsiynau papur.

Cyd-destun

• Oherwydd prinder fferyllwyr, ychwanegwyd y proffesiwn at Restr Galwedigaethau Prinder y Swyddfa Gartref yn 2021.¹²
• Er bod y data diweddaraf yn dangos twf bach yng nghanran y cynnydd yn nifer y fferyllwyr dros y pum mlynedd diwethaf, mae Cymru (8%), ar ei hôl hi o gymharu â Lloegr (15%) a’r Alban (13%) yn hyn o beth.¹³
• Yn bryderus, mae’r bwlch yn nhwf fferyllwyr rhwng Cymru a gweddill Prydain Fawr wedi ehangu yn ystod y flwyddyn ddiwethaf o 4% i 7% o’i gymharu â Lloegr ac o 2% i 5% o’i gymharu â’r Alban.¹⁴
• Mae data a rennir gyda RPS yn dangos cyfradd swyddi gwag gyfartalog ar gyfer fferyllfa o 20% ar draws pob rôl fferyllfa ysbyty¹⁵
• Yn 2023 lansiodd Addysg a Gwella Iechyd Cymru ei Gynllun Gweithlu Fferyllol Strategol 10 mlynedd sy’n cynnwys ‘Denu a Recriwtio’ fel un o’i saith thema allweddol.s¹⁶
• Fferylliaeth: Cyflawni Cymru Iachach yw gweledigaeth 2030 ar gyfer fferylliaeth yng Nghymru. Wedi’i lansio yn 2019, mae’r weledigaeth yn gosod uchelgeisiau hirdymor ar gyfer sut y bydd cleifion yn elwa o arbenigedd timau fferylliaeth erbyn 2030.¹⁷.

Sut i weithredu

Cefnogi a chyllido’r proffesiwn yn llawn i weithredu Cynllun Gweithlu Fferylliaeth Strategol AaGIC a’n gweledigaeth 2030; Fferylliaeth: Cyflawni Cymru Iachach.

Buddion

• Bydd fferyllwyr yn cael sicrwydd o amser i uwchsgilio, gan ehangu eu cwmpas ymarfer a chaniatáu iddynt gefnogi gofal mwy cymhleth ym mhob lleoliad.
• Bydd fferyllwyr yn cael eu cefnogi i ymgymryd ag addysg a datblygiad i ganiatáu iddynt ddiwallu angen penodol y boblogaeth e.e. i ddarparu ymyrraeth gynharach ar gyfer atal afiechydon, fel clefyd cardiofasgwlaidd.
• Bydd gan fferyllwyr amser i ymgymryd â hyfforddiant i ddarparu gofal ataliol ac i alluogi’r boblogaeth i fyw bywydau iachach a mwy egnïol, gan gynnwys y rhai sy’n byw â chyflyrau hirdymor.

Sut i weithredu

Manteisio i’r eithaf ar y graddau fferylliaeth newydd yn Abertawe a Bangor (sy’n ategu’r radd hirhoedlog yng Nghaerdydd) drwy ddarparu adnoddau llawn ar gyfer blwyddyn hyfforddi ‘sylfaen’ amlsector Addysg a Gwella Cymru ar gyfer graddedigion newydd er mwyn bodloni’r galw cynyddol.

Buddion

• Yn sicrhau y gall Cymru gefnogi ac yn y sefyllfa orau i gadw ein nifer gynyddol o raddedigion fferylliaeth
• Yn mynd i’r afael â heriau recriwtio mewn ardaloedd gwledig ac anghysbell drwy ehangu’r gronfa o fferyllwyr sydd ar gael i lenwi swyddi
• Yn cynyddu nifer y fferyllwyr sy’n gallu darparu gwasanaethau ac ymgysylltu â chleifion yn y Gymraeg
• Yn hyrwyddo gweithio amlsector yn ystod y flwyddyn hyfforddi i adeiladu gweithlu mwy hyblyg yn y dyfodol sy’n galluogi gyrfaoedd portffolio ac yn gwella llif cleifion a phontio gofal.